Η ιστορία των Υπηρεσιακών Κυβερνήσεων

Εισαγωγή

Υπηρεσιακή ονομάζεται η κυβέρνηση, η οποία έχει ως μοναδικό σκοπό τη διενέργεια βουλευτικών εκλογών. Διορίζεται από τον αρχηγό του κράτους και κατά κανόνα αποτελείται από προσωπικότητες του δημοσίου βίου και σπανίως από πολιτικούς. Επομένως, ο βίος της είναι βραχύς.

Ο θεσμός της υπηρεσιακής κυβέρνησης είναι ελληνική «πατέντα» και γέννημα της πολιτικής πρακτικής του 19ου αιώνα. Συστηματοποιήθηκε τα μεταπολεμικά χρόνια, μέχρι και τη δεκαετία του '90, προκειμένου να διασφαλισθεί ότι ο απερχόμενος πρωθυπουργός δεν θα χρησιμοποιήσει τον κρατικό μηχανισμό για να επηρεάσει την εκλογική διαδικασία.

Ο θεσμός της υπηρεσιακής κυβέρνησης δεν προβλεπόταν από κανένα ελληνικό Σύνταγμα. Σύμφωνα με τη θεωρία, πρόκειται για συνταγματικό έθιμο ή συνθήκη του πολιτεύματος, ενώ μερίδα των συνταγματολόγων τον θεωρεί απλή πρακτική. Γενικά, όμως, θεωρείται δείγμα ανωριμότητας της δημοκρατίας και δυσπιστίας στην πολιτική και τους πολιτικούς και έχει τις ρίζες του σε παλαιότερες εποχές, όπου οι εκλογές κάθε άλλο παρά αδιάβλητες ήταν.

«Η υπηρεσιακή κυβέρνησις πρέπει να εγκαταληφθή άπαξ δια παντός, διότι είναι παραφθοράς του πολιτεύματος, αντισυνταγματικής αναστολής του κοινοβουλευτικού συστήματος, θεσμοποιημένη ομολογία της αδυναμίας των πολιτικών κομμάτων να διενεργήσουν τιμίας εκλογάς και μόνιμον εμπόδιον εις το να δημιουργηθούν ποτέ τέτοια πίστις και τέτοια συνείδησις πολιτικής ευθύνης» υπεστήριξε ο διακεκριμένος καθηγητής του Δημοσίου Δικαίου Φαίδων Βεγλερής (1903-1998).

Για τους λόγους αυτούς, η πρακτική των υπηρεσιακών κυβερνήσεων εγκαταλείφθηκε μετά τη Μεταπολίτευση και ο απερχόμενος πρωθυπουργός παραμένει στο αξίωμα μέχρι να σχηματίσει ο ίδιος ή ο νέος πρωθυπουργός κυβέρνηση, με βάση τα αποτελέσματα των εκλογών. Είθισται μόνο να τοποθετούνται μεμονωμένα υπηρεσιακοί υπουργοί σε κρίσιμα για τις εκλογές υπουργεία, όπως τα Υπουργεία Εσωτερικών και Τύπου.

Μόνο σε μία περίπτωση το ισχύον Σύνταγμα (του 1975), μετά την αναθεώρησή του το 1986, προβλέπει την υπηρεσιακή κυβέρνηση (χωρίς να χρησιμοποιεί το συγκεκριμένο όρο): Όταν οι διερευνητικές εντολές δεν τελεσφορήσουν και αποτύχουν και οι προσπάθειες, τόσο για τον σχηματισμό κυβερνητικού σχήματος από όλα τα κόμματα της Βουλής που να απολαμβάνει της εμπιστοσύνης της Βουλής, όσο και κυβέρνησης απ' όλα τα κόμματα της Βουλής για τη διενέργεια εκλογών. Τότε, ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας αναθέτει στον Πρόεδρο του Συμβουλίου της Επικρατείας ή του Αρείου Πάγου ή του Ελεγκτικού Συνεδρίου το σχηματισμό Κυβέρνησης, όσο το δυνατόν ευρύτερης αποδοχής, για τη διενέργεια εκλογών και διαλύει τη Βουλή (Άρθρο 37 παρ.3 Σ).